Ampir

AMPİR i. (fr. empire, imparatorluk). Napolyon devrinde Fransa’da başlamış ve Av­rupa’ya yayılmış olan mimarî, mobilya , gi­yim vb. üslûbu, tarzı: Sanat tarihinde ampir tarzının nejis şekilleridir (S. F. Abasıyanık).Bk. ANSİKL.

— Ansİkl. G. santl. Eskiçağ tarz ve üslûplarının yorumlanması, daha Louis XVI. sti­linde beliren bir eğilimdi. Üslûp, ihtilâl sıra­sında Louis David’in etkisiyle, ağır basacak kadar gelişti. Napolyon zamanında sürüp gi­den savaş hali, dekoratif unsurları savaşçı amblemler haline soktu. Merkezî idareyi de değişmeyen biçimlerde görmek mümkündür. Percier ile Fontaine, sanatları yönettiler; 1812 yılında Fontaine, döşemeyle ilgili bü­tün eşyayı içine alan bir iç süsleme dergisi yayımladı: fildişi iskemleler, üç bodur ayak üzerinde yükselen sapın taşıdığı yunan fenerli lambalar, revak görünüşlü âbidevî yatak hücreleri.

Bakır silmeler iskarpelaya iyi gelmeyen akaju ağacı ile bağ­daştırıldı. Sütunların süsü sert (kaide ve başlıkta bazen yaldızlı bronzdan bindirilmiş yumurta veya defne şeklinde bir gerdanlık bulunur, gövde oluksuzdur). Tıkanık ve ağırca olan marketri limon ve akaju ağacının dışına pek çıkmaz.

Ampir mobilya sı kübik ve masiftir (buna rağmen aynı çağa ait ve Jacob ailesinden ge­len pek güzel parçalar vardır). Yaldızlı bronz parlak veya mat, bazen mat zemin üzerinde parlaktır; yine de imparatorluk çağının yal­dızları sıcak yumuşaklıkları ve dokularıyle beğenildi; eskiçağ yeşili bronz, koyu renkli mermerle birleştirildi (granit, doğu somaki­si); bakırdan parmaklık, baklava şeklinde geometrik kafes oymaları yapıldı, bunlar küçük masaların etrafında kemer veya üs­tünde galeri meydana getiriyordu. Kabul edilen tek eğri, daire formuydu. Çalışma ma­saları zafer taklarına benzetildi. Rakkaslı saatlerin süslemesinde

Eskiçağ hâkim du­rumdaydı: Horatius’ların Yemini, Marius Minturnes’de v.b.; eskiçağ vazoları sık sık ortaya çıkıyor, yeşil ve siyah mermer rafla­rın üzerinde, çoğu zaman Napolyon’un büs­tü veya heykeli bulunuyordu. Roma miğferi, kılıcı, konsül alâmeti, subay asası, kudret timsali balta, defne tac, kartallar, kanatlı za­ferler, borazan üfleyen kenomee’ler, sfenks­ler süsleme konularının repertuvarını mey­dana getiriyordu. Kumaşlar çok zarif ve saf renkliydi. Kırmızı, sarı, yeşil renkler hâkim­di. Bütün Avrupa’da ağır basan ampir üs­lûbu, Rusya’da Aleksandrin üslûbu adını al­dı.

• Türk ampir stili. Barok üslûbunun ardın­dan Türkiye’ye giren ampir üslûbu, 1854-1874 yılları arasında 20 yıl yaşamış, özellikle İs­tanbul’da çeşitli sahalarda kullanılmıştır. Çok yaygın olmamakla beraber bazı Anado­lu yapılarında da özel görünüşler halinde or­taya çıkmıştır.

Fransa’dan Türkiye’ye gelen bazı sanat eş­yası ve oradaki yapıları inceleme fırsatı bu­lan yabancı ve yerli hıristiyan mimarlar yoluyle yeni bir akım olarak beliren türk am­pir üslûbu, kısa bir süre içinde hayli yaygın hale gelmesine rağmen Avrupa’daki uygula­madan birçok noktada farklılıklar göster­miştir.

Uzun bir mimarî geleneğin hâkim olduğu bir ülkede ampir üslûbun Avrupa’dakinden ifade bulması ve yeni denemelerle karşımı­za çıkması tabiidir. Bu yüzden TürkiyeMeki uygulamaya türk ampir üslûbu denmiştir, insan ve hayvan figürlerinin zengin bir’şe­kilde ve çeşitli biçimlerde kompoze edilme­sine ve bunların bitkisel motiflerle bağlanma­sına dayanan bu üslûp, yalnız mimarîde kal­mamış, resim, heykel, süsleme, seramik ve mobilya gibi çeşitli sanat kollarında da de­nenmiştir. İnsan ve hayvan figürlerinin ağır bastığı böyle bir üslûbun aktarılışı sırasın­da dinî gelenekler göz önüne alınarak daha çok çiçek ve yaprak gibi bitkisel süslemeler esas alınmış, mümkün olduğu kadar insan ve hayvan figürlerinden kaçınılmıştır.

En önemli örneklerin toplandığı İstanbul’da Özellikle Tophane’de Nusretiye camii, barok­tan ampire geçişi gösterir; 1853′te Hacı Emin Paşa ve Serkis Balyan tarafından yapılan, Barok ve Ampir üslûplarının karışmasın­dan doğan Dolmabahçe sarayı ve 1854 ta­rihli Ortaköy camii örnekleri Nusretiye’den sonra gelir. Ayrıca Mahmud II türbesi, Sul­tanahmet’te Divanyolu üzerinde Çevri Kal­fa mektebi, Topkapı sarayı içinde bazı bi­nalar ve Alayköşkü bu devrin eserleri ara­sına girmektedir.

Mimarînin yanısıra çeşitli süsleme alanla­rında da bu devrin karakteristik belirtileri, ahşap evlerin kapı, pencere, dolap ve tavan süslemelerinde, resim ve yazı çerçevelerinde, dokuma ve işlemelerde, mezar taşlarında görülmektedir.Anadolu’da ve Osmanlı imparatorluğunun başka çevrelerinde Ampir üslûp oradaki yerli geleneklerle birleşerek biraz daha değişik şe­killer meydana getirmiştir, (ML)